"Vanity... is definitely my favorite sin." Üzerine...

Geçen hafta, bir arkadaşımla oturmuş geyik yapıyorduk, konu nereden nasıl açıldı hatırlamıyorum, Kayseri-Beşiktaş maçının ikinci yarısında sol kanattan Beşiktaş’ın geliştirdiği atağı sürükleyen genç Necip’in kendisi daha uygun pozisyonda olmasına rağmen arkasından koşup pas isteyen (kaptan) İbrahim Üzülmez’e topu aktarmasını, deli İbrahim’in de atağı ziyan etmesinden bahsediyorken, birden korku, bencillik, kendini beğenme gibi konulara atladık, en sonunda Se7en filmini ve filmin seyrini belirleyen yedi ölümcül günahı konuşur halde bulduk kendimizi. Bundan sonra da “yedi ölümcül günah” arasında, en ölümcül, en günah hangisi diye konuşmaya başladık. Hepsini tek tek saydık, ayrı ayrı ele aldık, fakat tek bir tanesi vardı ki, her defasında ya özünde, ya da etkisiyle ötekileri içine alabilir sonucuna vardık. Saat geç oldu, ayrılıp evlerimize yollandık, ama bitmedi kafamda bu mesele, bitecek gibi de görünmüyor hayat devam ettikçe. Kibirdi, günahların en büyüğü, arkadaşımın da “bu senin günahın” diye bana takıldığı.

Yedi Ölümcül Günah’ın çok çeşitli, üç aşağı beş yukarı birbirlerinin benzeri olsa da değişik listeleri var, gene de en genel olarak şöyle sayabiliriz bunları:

Öfke,

Açgözlülük,

Kıskançlık,

Oburluk,

Şehvet,

Tembellik,

Kibir.

Kibrin tanımını en basit şekliyle şöyle veriyor sözlük: Kendini beğenme, başkalarından üstün tutma, büyüklenme, benlik, gurur. Yukarıda bahsettiğim arkadaşım gibi, başkaca pek çok insandan da kibirli biri olduğuma/ öyle görüldüğüme dair defalarca laf yemişimdir, eh, artık kendimle yüz yüze gelmemin vakti geldi sanırım.

İnsan neden kibre kapılır? Vermiş olduğum tanıma bakarak söyleyecek olursam, kişi neden kendini beğenir ve başkalarından üstün tutar? Aptalca gurur yapıp ve böbürlenmeyi bir kenara koyarsak, öncelikle kibirlenmesinin, kendisini ötekilerden büyük ve üstün görmesinin gerekçesi olduğuna inanmalı; bir özellikten ötürü büyüklenebilir kişi. Bunlar ne olabilir? Söz gelimi o kişi çok zengindir, parası ve gücüyle kendisini tanrı zannedebilir. Melek teyzemin 29 yaşındaki ifrit damadı, eğer her konuşmasına geriye yaslanır şekilde şişinerek “her insanın bir fiyatı vardır” cümlesini sıkıştırabiliyorsa, bu davranış kendisini parasından, gücünden ve etkisinden ötürü bir tanrı gibi gördüğünü anlatıyor bana. Gene de para, (Koç veya Sabancı gibi bir aileden değilse) insanı tek başına tanrı yapmaz, global bir kriz, bir deprem, bir yanardağ faciası malı da mülkü de yok edebilir. Kaldı ki, bu materyalist tanrılık iddiasında hep daha büyük, daha güçlü bir tanrı var olacaktır, Bill Gates olunmadığı müddetçe. Dolayısıyla banka hesabının sıfırlarına bakıp kibirlenen kişi asla tam anlamıyla tanrı gibi hissedemez kendini. Parayı geçtik.

Peki, yüksek bir makam, devletlü olmak? Firavun, Musa Peygamber’in “benim rabbim hayat verir, sonra da onu geri alır” sözlerini duyduğunda, aynısını kendisinin de yapmaya kudretinin olduğunu söyleyerek zindandan iki mahkûm getirtir huzuruna, birini özgür bırakırken diğerinin idam edilmesi emrini verir. Gene de, gerek Firavun’un, gerekse her şeye kadir olduklarını düşünen Saddam Hüseyin’in, Sezar’ın, Napoleon’un, Mussolini’nin ve türevlerinin sonu hep ayaklar altında ölmek olmuştur, kafası azıcık çalışan herkes o şaşanın ilelebet sürmeyeceğini anlaması gerekir. Bu da tam manasıyla uymuyor tanrılık iddiasının süregelmesine.

Daha kişisel nedenlere dönelim, fiziksel güç mesela… Bir insan düşünün, hiç kimse, hiçbir surette bileğini bükemesin. Kuvveti eşsiz, sağlığı kusursuz, bir makine kadar sağlam olsun. Kitab-ı Mukaddes’te geçen (aslanları elleriyle öldürebilen, sütunlarını iterek tapınakları yıkmaya gücü yeten bir kahraman) Sampson gibi, herkülvari birinden bahsediyorum. Daha popüler bir örnek, Alexander Karelin’in şahsında verilebilir: Tüm zamanların en büyük güreşçisi olarak kabul edilen 130 kg ağırlığında, 193cm boyundaki Rus sporcu. Sibirya’da ayılarla antreman yaptığına dair şehir efsaneleri çıkmış Karelin, on üç yıllık güreş hayatında hiç yenilmemişti. Son altı yılında çıktığı müsabakalarda rakiplerine puan dahi vermedi, evindeki salonunda 12 avrupa, 9 dünya, 3 de olimpiyat altın madalyası duruyor. Bu süre zarfında şişinen, böbürlenen biri olsaydı (-ki olmadığını biliyoruz) 2000 Sydney Olimpiyatlarında, finalde adı sanı duyulmamış bir Amerikalı velede yenildiğinde ne hissederdi acaba? Tanrı olmadığı muhtemelen. İşte, Karelin bile bir gün tuş olabiliyorsa, ne kadar acı olursa olsun salt fiziksel güç de yeterli değildir kibirlenmek için, çünkü mutlaka daha güçlüsü çıkacaktır insanın karşısına. Bunu da geçtik.

Güzellik? Çok, ama çok güzel bir insan, kendine olan hayranlığı ile (aslında her çeşit narsizm ve kibir arasında birinci dereceden kan bağı vardır) başkalarından üstün ve özel sanabilir kendini, çekiciliğiyle, güzelliğiyle bir tanrı/tanrıça gibi davranma hakkını görür kendinde. Oscar Wilde, Dorian Gray’in Portresi’nde bunu muhteşem bir dille anlatır, güzelliğine herkesin tapındığı kişi, artık içinde bulunduğu bedende tanrısal buyruklar verecek halde hayal eder kendisini. Lakin romanın sonunu anımsadığımızda yüzümüzde acı bir gülümseme belirir, ayrıca güzellik asla baki değildir: Bir sivilcenin ağzına sıçması muhtemel güzelliği, çoğu zaman geçen yıllar mahveder, çürütür. Kimi zaman da kişi en güzel, en canlı ve renkli zamanında, gözde ve popüler iken bir hastalık çıkar karşısına, Mariana Bridi gibi 21’inde kaybeder hayatını.

Buraya kadar yazdıklarımı gözden geçirecek olursam, insanın kibirlenmeye sevk edebilecek dört nitelik saydım; zenginlik, makam, fiziksel güç, güzellik. Üstelik kibir ve tanrılık ilişkisi üzerine bolca atıfta da bulunmayı ihmal etmedim, çünkü kibir, özü gereği Hz. Ali’ye ait olduğu söylenen “insanlar arasında bir insan olma” sözünde ifade edilen halin tam zıddıdır, üstün, yüce, büyük olma iddiasından başka bir şey değildir o. Kitab-ı Mukaddes’teki Hezekiel bölümünde, kibir konusunda büyüleyici bir pasaj vardır, benim gevelediklerimden çok daha yetkin bir dille ifade edilmiş:

1 RAB bana şöyle seslendi:

2 “İnsanoğlu, Sur önderine de ki, 'Rab Yahve şöyle diyor:

“'Gurura kapılıp

Ben tanrıyım,

Denizlerin bağrında,

Tanrı'nın tahtında oturuyorum dedin.

Kendini Tanrı sandın,

Oysa sen Tanrı değil, insansın.

3 İşte, Daniel'den daha bilgesin,

Kimse senden bir giz saklayamaz.

4 Bilgeliğin, anlayışın sayesinde,

Kendine servet biriktirdin,

Hazinelerine altın, gümüş yığdın.

5 Ticaretteki üstün becerilerin sayesinde

Servetini çoğalttın,

Zenginliğin seni gurura sürükledi.

6 Bu yüzden Rab Yahve şöyle diyor:

Madem kendini Tanrı gibi bilge sandın,

7 Ben de yabancıları, en acımasız ulusları

Üzerine göndereceğim.

Bilgeliğinin güzelliğine kılıç çekecek,

Görkemini kirletecekler.

8 Seni çukura indirecekler,

Denizlerin bağrında korkunç bir ölümle öleceksin.

9 O zaman seni öldürenlerin önünde

Ben Tanrı'yım diyecek misin?

Seni öldürenlerin elinde

Sen Tanrı değil, insansın.

10 Yabancıların elinde,

Sünnetsizin ölümüyle öleceksin.

Rab Yahve böyle diyor.'”

11 RAB bana şöyle seslendi:

12 “İnsanoğlu, Sur Kralı için bir ağıt yak. Ona diyeceksin ki: 'Rab Yahve şöyle diyor:

“'Kusursuzlukta örnek biriydin,

Bilgeliğin ve güzelliğin eksiksizdi.

13 Sen Tanrı'nın bahçesi Aden'deydin.

Yakut, topaz, aytaşı,

Sarı yakut, oniks, yeşim,

Laciverttaşı, firuze, zümrütle, çeşit çeşit değerli taşla bezenmiştin.

Kakma ve oyma işlerin hep altındandı.

Bunlar yaratıldığın gün hazırlanmışlardı.

14 Meshedilmiş, koruyucu bir Keruv olarak

Seni oraya yerleştirdim.

Tanrı'nın kutsal dağındaydın,

Yanan taşlar arasında dolaştın.

15 Yaratıldığın günden

Sende kötülük bulunana dek

Yollarında kusursuzdun.

16 Ticaretinin bolluğundan

Zorbalıkla doldun

Ve günah işledin.

Bu yüzden kirli bir şey gibi

Seni Tanrı'nın dağından attım,

Yanan taşların arasından kovdum,

Ey koruyucu Keruv.

17 Güzelliğinden ötürü

Gurura kapıldın,

Görkeminden ötürü

Bilgeliğini bozdun.

Böylece seni yere attım,

Kralların önünde seni yüzkarası yaptım.

18 İşlediğin pek çok günah

Ve ticaretteki hileciliğin yüzünden

Kutsal yerlerini kirlettin.

Seni yakıp yok edecek

Bir ateş çıkardım içinden,

Bütün seyredenlerin gözü önünde

Seni yeryüzünde küle çevirdim.

19 Seni tanıyan bütün uluslar sana şaştı,

Sonun korkunç oldu.

Bir daha var olmayacaksın.'”

Kibrin bir Tanrılık iddiası olduğu ve nasıl bir suç teşkil ettiği, ancak bu kadar güzel dile getirilebilir. Üstelik, kibir, üstad Al Pacino’nun buyurduğu gibi, şeytanın en sevdiği günahtır. “Vanity, is definetely my favorite sin.” (konuyla alakası yok ama bugün biri daha Al Pacino’ya benzediğimi söyledi.)

Şimdi kendime döneyim, iç aynama bakayım: Kendime yetiyorum, ama asla zengin değilim. Bir devlet kurumunda orta kademe yöneticiyim, asma asla astığım astık, kestiğim kestik, dediğim dedik değil. Fiziksel olarak güçlü kuvvetli biri olmadım hayatım boyunca, güzellik dağıtılırken de tanrı benim hakkımda “bunun dışı güzel olmasın, suratı abuz, tipi de piknik olsun, içinin ne boka benzeyeceğine de kendi karar versin” diye düşünmüş de yaratmış olsa gerek. Yani bunların hiçbirisi, kibirlenmem veya dışarıdan kibirli biri olarak görülmem için yeterli değil. Bütün bunların da bilincindeyim.

E, o zaman ne diye millet ağız birliği etmişçesine hakkımda aynı şeyi söylüyor?

Yukarıda saydıklarımın arasında olmayan, başka tür bir büyüklenme, şişinip kabarma duruşum yüzünden.

Seneler evvel, şimdilerde zırt pırt TV’ye çıkıp enteresan röportajlar verdiğini duyduğum gazeteci-yazar bir arkadaşım bana gelmiş, tematik bir dergi çıkaracağını, ilk sayının narsizm hakkında olacağını söyledikten sonra “İsmet Özel’den sonra tanıdığım en büyük ikinci narsist sensin. O’na ulaşamadım, bana narsizm hakkında bir yazı yazmanı istiyorum” demişti, dergi projesi yarı yolda kalınca yazı da benim elimde kalmıştı, bu blogun ilk postlarından biri o yazıdır işte. Çok eğlenerek – dalga geçerek kaleme almış olsam da, içinde benim hakkımda pek çok gerçeği barındırdığını itiraf etmem gerek. Daha sonraları, gene şurada yazdığım, cennetin nasıl bir yer olduğuna dair hayalimi de eklersem, mesele biraz daha netlik kazanıyor: Her şeyi, her şeyi, ama her şeyi bilen, tüm nedenleri, bağlantıları, sonuçları irtibatlayabilen, görüneni olduğu gibi görünmeyeni de idrak etmeyi başaran, kendisine hiçbir sır olmayan, muhakemesiyle tüm varoluşu kavrayıp anlamlandırabilen biri olabilmek, bu uğurda ‘kendi savaşını’ verip içini, kafasını doldurmaya çalışmak, öğrenmek, yeni bağlar ve ilişkiler kurmak benim bu hayattaki tek ve biricik gayem, yaşam amacım olarak ortaya çıkıyorsa, sonra da bunları insanlarla paylaştığımda “vaaay, bu adam çok zeki olmalı”, “hayatımda tanıdığım en ilginç insan sensin”, “en büyük hayranınım” türünden lafızlar işittiğimde de sahte alçak gönüllük gösterileri sergiledikten sonra, aslında, derinlerde bir yerde “I’m the Law!” çığlığı attığımı duyumsuyorsam, insanlar da salak değil ya, anlıyorlar bunu, “kibir sana yakışıyor” deseler de ne bok olduğumu görüyorlar demektir.

İşin tuhafı, benim gibi, bu yoldan giderek büyüklenmeyi, şişinmeyi hak ve hatta normal gibi gören, gösteren çok kimse var. Çünkü materyalist modern çağ, “bilgi kuvvettir” anlayışı ile kendine bir motto tutturmuş, bilgiyi alkışlıyor. Hâlbuki amaç kuvvetli olmak değil, mutlu olmaktır. Kuvvet ancak bir araç olabilir, eğer hedef kuvvetli/etkili olmak şekline bürünürse, hangi konu olursa olsun insanı götüreceği yer, gene kibirdir. Modern çağın nihilistik anlayışı (veya ‘insanı anlamayışı/yok sayması) nedeniyle amaç bir kenara fırlatılıp araca övgüler yağdırılıyor, bilginin her çeşidi, insanı mutlu edermişçesine yüceltiliyor. Buralara fazla girmeyelim, içinden çıkamam sonra. Bilgiye, akla, muhakemeye her zaman önem ve öncelik verildiği olmuştur, lakin aracı amaçla karıştırma yüzünden insanlar sürekli tökezlemişlerdir. Adem ve Havva’ya bakın, cennette mutlu, mesut yaşarken ne oldu da cart diye düşüverdiler dünyaya? Bilgi sayesinde Tanrı (gibi) olacaklarını düşündükleri için:

1 RAB Tanrı'nın yarattığı yabanıl hayvanların en kurnazı yılandı. Yılan kadına, “Tanrı gerçekten, 'Bahçedeki ağaçların hiçbirinin meyvesini yemeyin' dedi mi?” diye sordu.

2 Kadın, “Bahçedeki ağaçların meyvelerinden yiyebiliriz” diye yanıtladı,

3 “Ama Tanrı, 'Bahçenin ortasındaki ağacın meyvesini yemeyin, ona dokunmayın; yoksa ölürsünüz' dedi.”

4 Yılan, “Kesinlikle ölmezsiniz” dedi,

5 “Çünkü Tanrı biliyor ki, o ağacın meyvesini yediğinizde gözleriniz açılacak, iyiyle kötüyü bilerek Tanrı gibi olacaksınız.”

“İyi’le kötüyü bilerek Tanrı gibi olma”, insan için baştan çıkarıcı bir ayartıcıdır. Tanrı kadar kudretli olamaz insan, ölümsüz olamaz, ama O’nun gibi olmak için tek yol, bilgili olmasıdır. Gene modern çağa dönecek olursak, Fransız İhtilalinden sonrasının resmi dini olarak ortaya çıkan Akıl Dini ve Akıl Tanrıçası (Culte de la Raison) insanın aklıyla, bilgisiyle, düşüncesiyle, tanrılaşmasını kurumsallaştıran bir anlayışın ürünüydü. Bu olaydan iki yüz sene önce Christopher Marlowe, yazdığı Doktor Faustus adlı eserinde oyunun kahramanına “Eğit aklını ve sen de bir Tanrı ol” dedirtir. 20. yüzyılın önde gelen yazarlarından Elias Canetti, altmış yıllık bir ömrün çok kısa olduğunu, insan hayatının üç yüz sene olması diler, böylece elli yılı çocukluk ve öğrencilikle, elli yılı dünyayı tanımak ve öğrenmekle geçirmek mümkün olacaktır, sonrasında herkesin iyiliği için yüzyıl çalışmak gelir, nihayetinde de bilgelik içinde yaşamak ve yönetmek için yüz sene daha ister. Öğrenmek ve bilmek hayatın en büyük amacı haline gelince, insan (ta en başından beri içinde sakladığı) tanrı olma hevesini açığa vurur böyle. Canetti bile sonsuz yaşam isteyemiyor ki Tanrının en önemli niteliği budur zaten, o zaman ikinciye, bilgiye talip oluyor kişi, her şeyi bilmeye. Ancak bu şekilde denk görebiliyor kendisini ötekine.

Kendime baktığımda, bana yakıştırılan kibrin, aslında onlarla aynı kategoride değerlendirilmekten yılandan kaçar gibi kaçınmaya çalışsam da modernlerin lanetiyle damgalanmaktan farklı olmadığını görebiliyorum. Ortalık tanrı müsveddesinden geçilmiyor ve herkes kendini bir bok sanıyor. Ben de kitaplara, muhakememe, anlama, kavrama ve ifade gücüme sarılmış, onları kendime alet/araç olarak kullanacakken, tam tersi, alnımı bu dediklerime, yani kendi kendime dönüp yere sürüyor, secde ediyorum. Kim kimi kullanıyor doğrusu gelmiş olduğum bu noktada hem şaşırıyor, hem de garip hissediyorum kendimi: Benden cahilleri, aptalları, budalaları görünce böbürleniyorum, şişiniyorum; aksine –nadiren de olsa- daha zeki, anlayışlı, bilgili birini görünce de uzak duruyor, içimden de hasetle doluyorum. Tanrı(sal) olamadığımı bana (aynı öğelere, ama daha üst düzeyde niteliklere sahip olarak) gösteren kimselerden nefret etmek de kibrimi yaralıyor.

Doktor Faustus, oyunun sonunda ne yaptığının farkına varır:

“Ah, keşke hiç görmeseydim Wittenberg’i, kitap okumasaydım – yarattığım harikalara tüm Wittenberg tanıktır, hatta tüm dünya. Bu yüzden Faustus, Almanya’yı da, dünyayı da yitirdi; cenneti de! Cenneti; tanrı katını, kutsanmışların tahtını, mutluluk ülkesini, artık sonsuza kadar cehennem de yaşamalıyım. Cehennemde, ah, sonsuza kadar cehennemde!”

Annem, sıklıkla, “sen doğduğunda ne iyi çocuktun, ben seni böyle büyütmedim, seni Dostoyevski böyle yaptı.” der.

Kusura bakma anne. Benim için dua etmeyi de ihmal etme.

Not: Bu bir tövbe yazısı değil, sadece bir ağıttır.