Kibir vs. Virgilius

İnsanlar bana önyargılı olduğumu söylüyor. Bense kendimi lime lime ayırıp içime baktığımda, en hoyrat muhasebemi yaptığımda önyargılı biri değil, ama yargılayan bir kimse olduğumu görüyorum. Önyargıda peşinen verilmiş bir hüküm vardır, kişi neyle karşı karşıya bulunduğunu bilmeden o konuda şartlanır, sonra da bu şartlanmanın gereği olarak sebepsiz yere [menfi/ müspet] tepki gösterir. Önyargıdan farklı olarak yargı, bir muhakeme sonucu varılan karar olarak görülür. Kişi bir konuda deneyim, gözlem veya kafa patlatmasının ardından bir karar varır; bu kararın altı boş değildir, destekleyici mahiyette nedenleri barındırır içinde. Kavramları öylesine karıştırıyor ki kimi insanlar, önyargı ile genelleme arasında da bu ikisi çok benzer şeylermiş gibi düşünebiliyorlar. Hâlbuki genelleme doğası gereği önyargıya değil yargıya çok daha yakındır. Bu düşünce silsilesi, yani yargıların bir sonraki safhada genellemeye dönüşmesi ise pek mümkün, o takdirde önyargıdan bahsedebiliriz çünkü yargılarımız genellenirse/genelleşirse bu zincirin son halkası önyargıya ulaşıyor. Şimdi dönüp dolaşıp aynı yere geldik diye düşünmeye başladım ama hayır ben önyargılı değilim: Önyargılı olmadığım gibi, yargıları genellememeye de çalışıyorum. Rahatlıkla kısırdöngü halini alabilecek bu durumun farkını sürekli göz önünde bulundurmaya da gayret ediyorum. Bununla beraber yargılarım çok sert ve tavizsiz oluyor, tıpkı Yargıtay’ın kararları gibi katı kararlara varıyorum; bu noktada da vardığım kararlar öyle katı oluyor ki defa dışarıdan bakıldığında önyargılı biri gibi görünmem çok kolay. Özetlemek gerekirse, insan anlamadığı/bilmediği bir konudaki tavrıyla önyargılıdır, anladığı/bildiği bir konuda yargısı olur, her şeyi anladığını/bildiğini zannederse genelleme yapmış olur ki her şeyi anlamak mümkün olmadığına göre ucu önyargıya uzanır bu çemberin. Evet, ben yargılıyorum. Örneklendirelim:

Bir adam dövmesi olan bir hatuna uzaktan bakıp “aşüfte kılıklı şey, senden bana hayır gelmez, sen zaten önüne gelene gösteriyorsundur popondaki kelebeği” diye düşünüyorsa o adam önyargılıdır.

Bir başka adam son dört sevgilisinin dövmesi olduğunu ve hepsi tarafından boynuzlandığını bilip “artık dövmeli hatunlara tövbe” diyorsa bu bir yargıdır.

Üçüncü adam “orasına burasına dövme yaptıran hatunların hepsi oynaktır” şeklinde bir önermede bulunuyorsa, genelliyor demektir.

Buradan da anlaşılacağı gibi, üçüncü adam ile birinci adam uzaktan akrabadır. İkinci adam ise üçüncü adamın komşusudur. Ama aralarında kan bağı yoktur.

Gene kendime döneyim ben. Nispeten şımarık yetiştirilmiş, çocukluğunda ve ergenliğinde düşünmesine izin verilen, ayrıca –bu kadar imtiyaz yetmezmiş gibi- eşek kadar olduğunda da hala bir şeylere kafa patlatmak için zaman ve fırsat bulabilen insanlar yargılayıcı olur. Eleştiride bulunma, değerlendirme yapma, mukayese etme ve karar verebilme gökten düşen elma değildir, herkesin hakkı vardır yargılamaya ama herkesin yargısı değerli/önemli/dikkate alınır değildir. Her kadın şarkı söyler, seslerini de beğenir çoğu, lakin çok azının sesine katlanmak mümkündür. Her erkek futbol oynar ve top ayağına geldiğinde kendisi Messi veya Gerard sanır, ama sadece sanmakla yetinir. Yargılama, hüküm verme de böyledir, üstelik saksıdaki çiçek bile uygun ışıkta, doğru köşede, gereği kadar su ile büyüyebiliyorken gazetelerin veya internet sitelerinin okuyucu yorumlarına göz attığımızda düşünmenin ve bir konuda fikirlerini beyan ederken ya kötü gübre, ya bozuk bir tohum ya da yanlış toprak sonucunda en fazla ot halini almış insanlarca yazıldığını görürüz. Pek azı ciddiye alınılabilir. Çünkü yargıya varmanın önkoşulu olan düşünmek, bir insanın yapabileceği en zor şeydir. Her insan okuyabilir, her insan dinleyebilir. Konuşmaktan kolay bir şey yoktur. Her insan seyreder, veya gerek kol gücüyle, gerekse zihinsel melekeleriyle çalışabilir. Ama her insan düşünemez. Her şeyin başında düşünmek ‘istenince yapılabilecek’ bir eylem değildir, “hadi biraz düşüneyim” diyerek düşünmeye başlayamaz kişi. Düşünmek için önce anlamak gerekir. Anlayamadığı/anlamadığı şey hakkında konuşan insan ise düşünmeden, tartmadan, irdelemeden çene çalıyor, tükürük harcıyor, zaman yitiriyor demektir.

Peki, neyi anlayabiliriz? Daha açık bir soru, neleri anlayabilmeye muktedir olduğumuz şeklinde sorulabilirdi. Doğayı? İnsanları? Hayatı? Ölümü? Tanrıyı? Aslında bu noktada bir an durup kişinin kendisine “aslında hiçbir şeyi anlamak mümkün değil” demesi çok dürüstçe olurdu. Fakat etten ve kemikten yaratılmışız, bir tutam endişe serpilmiş üzerimize, bir nefes de ego üflenmiş bedenimize, “hiçbir şeyi hakkıyla anlayamayız” demek çok güç geliyor nefsimize. Zamanında şunu yazmış biri olarak, her şeyi anlamak, bilmek, öğrenmek, kavramak, içime çekmek ve sahip olmak arzusunda olduğumu itiraf ediyorum, fakat aslında tüm gayretimle çalışsam, uğraşsam, denesem, savaşsam, anlamaya gücümün yetebileceği tek bir şey var dünyada: Kendimi bilmek. Platon’un Akademi’nin kapısına yazdığı “Önce Kendini Tanı” levhası, Sûfilerin “Kendini Bilen Rabbini Bilir” deyişi veya Upanişadlar’ın en meşhur mottosu olan “Tat Twam Asi”, yani “Sen O’sun” sözü aslında hep bizi kendimize yöneltiyor. Bugün (ve tarih boyunca) fillerin dünyasında yaşayan bir karıncadan farksız insanoğlu, aslında atomun etrafında dönüp duran elektronların güneş sistemi ve gezegenlere olan benzerliği gibi, makro veya mikro planda (tam burada ‘hayatım’ aradı… Bu yazının geri kalanından hayır gelmez, kafam ters yüz oldu, insanın sevgilisi olması –bazen- ne fena şeymiş! Devam etmeye çalışayım.) bir prototipten farksız. Kendimizi bilmeden neyi anlayabiliriz ki? İçimizdeki şehveti tartmadan nasıl filanca devlet başkanı, sekreterine şöyle yapmış diye yüz buruşturabiliriz, aç gözlülüğümüzü görmezden gelip falanca bankacının yaptığı dolandırıcılığı ayıplayabiliriz? Her an açığa çıkmaya hazır şiddete olan meylimizi yok sayıp işkenceci bir polise küfür etmek, boynuzlandığımızda hissettiklerimizi göz ardı edip kıskanç kadının eşini öldürdüğüne dair bir haberle karşılatığımızda o kadına abartılı öfkesi yüzünden kızmak, pohpohlanmaktan duyduğumuz hazzı düşünmeyip vali geçiyor diye trafiğin durdurulmasına saydırmak, ne kadar samimi?

İnsanın kendisini tanıması dürüst olmaktan geçer. Kendisine karşı dürüst olabilen, kendisini görmek istediği gibi, insanların kendisini görmesini dilediği gibi değil, tüm çıplaklığıyla, maskesiz ve makyajsız görebilen kişi ilk adımı atmış sayılır. Egosuna hoş görünmek için “kendi”sine kırıtan kimse koca bir boşluktan başka bir şey değildir. “Ben dürüstüm” demekle dürüst olunmaz, tıpkı “ben akıllıyım” veya “ben ahlaklıyım”, ben iyiyim” gibi lafların sabun köpüğünden farksız şirinlikleri gibidir kişinin dürüst olduğunu iddia etmesi. Bir başka riyakârlık ise, bir kadının “ben çok çirkinim” diye bir erkeğe sızlanması veya bir erkeğin “ben çok kötü bir insanım” şeklinde bıkbıklaması nevinden, kişinin kendisini kötü ve aşağı gösterip yüceltilmeyi beklemesinden geçer. İnsanın içine kök salan yalan, kendisini sokan bir akrep gibi o kişiyi zehirler sürekli. Kendisini tanımayan, bundan da kaçan, buna gerek görmeyen, düşünmekten korkan ve kendisinden uzak tutan kişi, renk körünün bir Rembrandt tablosunu yorumlaması gibi bakar dünyaya, konuşur, yorumlar, hatta yargılar… Eski insanlar içimizde doğuştan var olan renk körlüğünün tedavi olması için öncelikle kendilerini uzak tutarlardı başkalarından. Batıda manastırlara, doğuda tekkelere, uzaklarda tapınaklara çekilir, yıllarca inzivada yaşar (Hayatım gene aradı. Kırk yılın başında ciddi bir yazı yazacağım dedim, mahvettin be güzelim! Olsun sen gene de benim hayatımsın. Bitireyim bari şunu.) ve olgunlaşmaya çalışırlardı. Çünkü insan yalnızken kendisine yalan söylemesi de zorlaşır. Etrafınızda yalnız kalamayan kişilere bakın, sürekli çevresinde birilerine ihtiyaç duyanlara; aile, arkadaş, sevgili, vs. olmadan yaşayamayanlara. Yalnızlık insanı düşündürür, düşünmek ise zor olmasının yanı sıra acı verir insana.

Hz. İsa Matta İncilinde “Yargılamayın, aksi takdirde yargılanacaksınız” diye buyurur. Tersten bakıldığında ben bu deyişten şunu anlıyorum: Siz kendinizi yargılayabilirseniz başkalarını da yargılayabilirsiniz.

Bugün bana yargılarımın çok sert ve değişmez olduğu söylendi. Tavizsizmişim.

Bu kadarına hakkım olduğunu düşünmüyorum. Yargıtay değilim, yargıyı İlahi Mahkemeye bırakmak lazım aslına bakılırsa.

Yargıtay gibi davranabiliyorsam bu da benim içimdeki kibir akrebi olsun, bir köşede kıstırıp öldürmek zorunda olduğum… Benim saksıdaki çiçeğe daha çok su lazım. Biraz da nur.