Stefan Zweig Üzerine...

Stefan Zweig’a ait olduğu söylenen “bütün yalnızlar gibi özgür, bütün özgürler gibi yalnız” sözünü hemen herkes bilir; ya işitmiştir ya da bir yerlerde özdeyiş nevinden denk gelmiştir bu cümleciğe. Kulağa hoş geldiği kadar ürkütücülüğü de söz konusu; özgür olmak isteriz ama yalnızlıktan korkar çoğumuz. İlk başta kimse yalnız kalmak istemediğini düşünür; aile, sevgili/eş, dostlar, hatta çocuklar, iş arkadaşları, okul arkadaşları vs. ile her insan kendi etrafına bir örümcek ağı örer gibi diğerlerini serpiştirir, kendisini merkeze koyup yakından uzağa doğru sıralar diğerlerini. Sanki yalnız olmadığını düşünüp rahatlamak için kendisini başkalarının varlığına mecbur kılar, öyle ki ötekiler olmazsa, çok mutsuz, acınası bir hale düşecektir o kişi. Lakin, parasız kalmaktan ödü kopup doymazcasına para peşinde koşan, nasıl zamanla o paranın kölesi haline gelirse, eksikliklerini hayal ettiğimizde dehşete kapılarak sıkı sıkıya sarıldığımız her şey, aslında bizi kendilerine bağımlı hale getirip ayaklarımıza ve bileklerimize takılı birer zincir haline dönüşüyor. Bu uzun ve karışık cümleler, aslında farklı bir ifadeyle şöyle de karalanabilirdi; insan, yalnız kalmamak için her doğan gününü başkaları için, başkalarından [kendince] mahrum kalmamak için yaşamaya başlar, onlar olmadan yalnız ve tek başına ayakta duramayacağını düşünür. Düşünür yerine doğru kelime vehmeder olmalıydı sanırım. Nasıl olsa bu zaafı meşrulaşmak için diline doladığı ‘sosyal insan’ deyimi var, sanki çok matah bir şeymiş gibi. Yalnızlık konusuna burada virgül koyuyorum, şimdi özgürlüğe atlayayım.

Stefan Zweig yukarıda yazmış olduğum deyişinde nasıl yalnızlığı bir dağ evinde yaşayıp hayatını en yakın âdemoğlundan kilometrelerce uzakta sürdürmesi anlamında ifade etmiyorsa, özgürlüğü de nerede akşam, orada sabah tarzında veya sorgusuz, sualsiz, sınırsız ve düşüncesizce ömrünü ziyan etmek anlamında kullanmıyor. Demek istediği şu: Yalnız kalmamak için türlü bağlılıkları/bağımlılıkları kabullenmek zorunda kalan kişi, özgürlüğünden feragat eder. Şayet özgür olmak isterse de, bu defa o bağımlılıklarının yarattığı placebo etkisinden yüzünü çeviremez.Bununla beraber bunu yapabilmek, güçlü bir kişiliği, ayakları üzerinde durabilmeyi gerektiriyor. Cyrano de Bergerac’ın meşhur tiradını okurken içimizden “ahhh, ah… evet ya…” demez miyiz? Deriz, ama hemen kendimizden uzaklaştırırız o düşünceleri, içimizde boğar, sesini keseriz.

Buraya kadar yazdıklarımda bağımlılık deyip durduklarım, aslında sosyal hayatın bize dikte ettiği şeyler, zayıflıklarımızın neden olduğu yalnızlık korkumuza karşı kimimizin kabullendiği, kimilerinin de bilinçli/bilinçsizce tercih ettiği bir savunma mekanizmaları manzumesi. Çeşit çeşittir bu mersiyeler; sevdiğimiz kadına/erkeğe öylesine taparız ki, onsuz kalmamak için kendimizden taviz vermeyi göze alırız. Ailemize sırtımızı o kadar sıkı bir şekilde dayamışızdır ki, onların istediği gibi bir çocuk olabilmek için kendi karakterimizi geliştirip hayatımızı yaşamak yerine, bizden nasıl olmamızı bekliyorlarsa öyle şekil alır, sonra da iyi çocuk olduğumuz illüzyonuna kendimizi inandırırız. Dostlarımızın, komşumuzun, iş ortamını paylaştığımız kimselerin, falanca ve filancaların beklentileriyle yaşamak ve göz önünde bulundurmak suretiyle yalan ve riyakârlık içinde bir hayata sürükleriz kendimizi. Her insanın hayatı roman değildir, kimisi şiir gibi yaşar. Yazık ki kimi şiirler mersiye formunda oluyor, ölen, daha doğrusu yaşamasına izin verilmeyen ise o kimselerin içlerindeki cevherden başka bir şey değil.

“Acaba ne düşünecekler?” , “acaba ne derler?” gibi sorular, insanın kendisini gerçekleştirmesi önüne çekilen koca bir setten ibaret. Başkalarının hassasiyetleri, eğer kişinin özgürlüğünden daha önce geliyorsa, evet, zayıf, korkak, yalnızlık düşüncesinin dehşete düşürdüğü zavallı bir insanla karşı karşıyayız demektir. Mutluluğu da, mutsuzluğu da başkaları için yaşayan, kendine ihanet eder. Halbuki, biz, kendimize emanetiz, başkalarının kafalarında dolaşandan, içinden geçenlerden değil, kendimize karşı sorumluyuz. Öyleyse nedir endişelerimizin, çekincelerimizin, öfkelerimizin, kıskançlıklarımızın, üzüntülerimizin sebebi? Bunların çoğu, “başkalarının ne düşüneceği?” üzerinedir. Kişinin kendisi nerede peki?

Özgür olmak isteyen, her şeyin başında engellenmemiş bir yaşam peşindedir: Rousseau, “insanlar özgür doğmuştur ama her yerde zincire vurulmuştur.” derken, sadece siyasi haklardan veya bugünüyle yetinmeyip yarınını da kurtarma gayesiyle mobil avcılığı bırakıp tarımsal hayata geçiş sürecinde toprağa bağlanıp kalmaktan bahsetmiyor, kendimizi köleleştirme sürecimizi nasıl gönüllü olarak yaşamımızın her alanına yaydığımızı da içeriyor bu sözü. Özgür olmak istemiyor insanlar! Sürekli, ama sürekli birilerine, bir şeylere bağlı kalmak zorunda: İdeoloji, siyasi parti, düşünce grupları, cemaatler, karşı dairede oturan yaşlı teyzenin manalı bakışları, dostlarımızın bize karşı söyledikleri, anne-babamızın, amca ve halamızın fütursuz müdahaleleri, bizi parmağında oynatmasına izin verdiğimiz sevgililerimiz, iş yerinde müdürümüzün kendisini ilgilendirmeyen konularda dahi sarfettiği iğneli laflar… Her konuda, yaşamımızın her köşesinde kuşatılmış haldeyiz, kendimizi teslim ettiğimiz, birilerinin veya bir şeylerin bizi idare etmesine ses çıkarmadığımız gibi, bundan rahatsızlık bile duymayanlar insanlar olup çıktık. Özgürlük kavramı ilk anda ne kadar güzel gelse de kulağa, insan özgür kalmaktan yılandan çıyandan kaçtığı gibi kaçar. Bir şeylere bağlı olmalıyız, kendimizi bağımlı kılmalıyız. Birileri bizim yerimize düşünsün, birileri bizim adımıza karar versin, sürekli denetim altında tutulup yön verilen koyunlar olalım; bunun için de aslî doğamızda saklı özgürlüğümüzü satalım! Dostoyevski, insana özgürlük veren İsa’nın ağzına Büyük Engizisyoncu’nun sivri diliyle sıçarken “insanlar özgür olmak/kalmak düşüncesiyle dehşete kapılır” der.

Ya ne yapmalı?

Yalnızlıktan ne zaman söz açılsa insanların ağzında “yalnızlık Allah’a mahsustur.” sözü dolanır durur. Halbuki, Zweig’in sözünü ettiği yalnızlık, az evvel de dediğim gibi çölün ortasına bir çadır kurup bir başına yaşamak değildir. Ne zaman sağdan soldan okuduğumuz ya da işittiğimiz başkalarının düşüncesini değil, kendi düşüncemizi savunuruz, ne vakit birileri istediği için hayatımızı, kişiliğimizi, içimizdeki özü feda etmekten vazgeçeriz, işte o zaman özgürüzdür, yalnız olmaktan da ne korkar özgür insan, ne de canı yanar bundan.

Burada anarşizm yapmıyorum, aksine son derece basit cümlelerle “şöyle davranırsam elalem ne der?” sorusunun yapmacık korkutuculuğunu, “o zaman ben annemin yüzüne nasıl bakarım?” endişesi ile ve bu sabah saat 7,15’de Kadıköy’deki Eminönü iskelesinin önünde yağmurun alında dikilip TKP broşürü dağıtan genç kızın [sadece öyle olduğunu tahmin ediyorum] grup baskısıyla metazori olarak orada bulunmasını aynı kefeye koymak gibi bir cürette bulunuyorum.

Biz buna riya diyoruz. Samimiyetsizlik, olduğundan farklı görünmek… Daha da kötüsü, bunu kabullenip ne halde olduğunu daha fark etmemesidir insanın.

İnsan, “ben” demekten vazgeçerse, özgür olamaz.

Ben yaptım, ben istedim, bu benim kararım, vs., vs., vs…

Bu duruşu sergileyebilen, özgür olmayı hak eder.

Yalnızlık? Özgür isen, yalnızlıkta korkutuculuk kalır mı…

Waldo Emerson’un 1939 senesinde dilimize çevrilen bir makalesinde * aynen şöyle geçiyor; bir sürü laf kalabalığı ve karmakarışık anlatımla ifade etmeye çalıştığımı, Halikarnas Balıkçısı’nın (evet ne alaka değil mi? Ama öyle.) çevirisi ile kısacık alıntılayayım:

“(… ) Doğruyu söyleyelim. Bu sevgi taslağı misafirperverlik gösterişini bir kenara bırakalım. Konuştuğumuz aldatılmış ve aldatan konu komşumuzun bizden bekledikleri bir yaşayış yaşamayalım. Onlara ‘Ey anne! Ey baba! Ey karım! Ey kardeş, ey arkadaş, şimdiye kadar sizinle birlikte gösteriş ve özenti yaşayışını yaşadım. Bundan sonra ben sizin malınız değil, lakin gerçeğin malıyım. Biliniz ki, şimdiden sonra lâyemut gerçekliğin kanunundan başka kanunu tanımayacağım. Ben artık sizinle akitlere, kontratlara değil, fakat ancak yakınlıklara razı olabilirim. Sizleri geçindirmeye ve karıma sadık bir koca olmaya çalışacağım. Fakat sizin göreneklerinizden tiksiniyor, şikâyet ediyorum. Bu sadakatler ve geçindirmeler gibi şeyler yapacaksam, onları yepyeni ve kendimce yapacağım. Ben, ilk olarak, kendim olacağım. Bu saatten öte, sizin güzel hatırınız uğruna kendime kıyamam. Eğer beni kendim için ve kendim olarak sevebilirseniz çok mesut olurum. Eğer sevmezseniz, ne yapalım? Çaresi yok, gene kendim olacağım. Sevdiğim ve sevmediğim şeyleri sizlerden gizlemeyeceğim. İçin için hoşuma gidip de yüreğimin özlediği ne varsa onu ay ve güneş karşısında apaçık yapacağım ve eğer sizi seviyorsam, seveceğim. Eğer sevilecek bir tarafınız yoksa, size ikiyüzlü nezaketler taslayarak ne kendime riya ve fenalık ve ne de size karşı riya ve fenalık etmeyeceğim. Eğer sizin inandığınız hakikat bu hakikatime benzemiyorsa, siz kendisinize benzeyenleri arkadaş edininiz ve onlara yanaşınız. Ben de kendi arkadaşlarıma kavuşacağım. (…) Böyle konuşursam arkadaşlarımı incitmiş olacağımı söyleyeceksiniz. Evet! Fakat onların hassasiyetlerini esirgeme kaygısıyla kendi istiklal ve hürriyetimi kurban edemem ya. (…)”

Annemin bana ara sıra söylediği bir söz var, “öldüğünde tabutunu kaldıracak kimse olmayacak” der.

Halbuki, ben varsam ölüm yok, ölüm varsa ben yokum.

Ölümü mü yaşayayım, hayatımı mı öldüreyim…

Tabutumu taşıyacak adamları dahi düşünüp ona göre kendim olmaktan taviz vereceksem, çekiver gitsin bu hayatın kuyruğundan.

* Uzun zaman evvel okuduğum bu makaleden daha evvel de bir alıntı yapmıştım şurada.İngilizcesi sağlam arkadaşlar için, orijinal ve tam metin de burada.